Crna Gora proslavu dvije decenije od obnove nezavisnosti dočekuje s reputacijom najboljeg evropskog đaka na zapadnom Balkanu, piše Deutsche Welle (DW).
Podgorica je posljednjih godina uspjela odblokirati pregovore s Evropskom unijom, ubrzati reforme i pozicionirati se kao favorit evropskog proširenja u trenutku kada EU ponovo pokazuje interes za prijem novih članica. Međutim, analitičari upozoravaju da iza slike regionalnog uspjeha i dalje stoje korupcija, duboke identitetske podjele i snažan politički uticaj Beograda.
Za DW Daliborka Uljarević iz podgoričkog Centra za građansko obrazovanje ocjenjuje kako je „lako biti zvijezda u razredu loših učenika“.
Ona upozorava da je trenutni zamah u evrointegracijama prije svega posljedica promjena u geopolitičkim odnosima koje je Podgorica uspjela prepoznati i iskoristiti, za razliku od ostatka regije koji stagnira ili nazaduje. Ističe kako je apsolutni interes zemlje da što prije postane članica EU, ali da je podjednako važno da taj proces bude kvalitetno urađen, kako Crna Gora ne bi ušla u Uniju kao „defektna država“.
Iste prepreke: Korupcija i identitetske podjele
Reforme u Crnoj Gori ubrzane su nakon promjene vlasti 2020. godine, kada je Demokratska partija socijalista (DPS) prvi put od obnove nezavisnosti izgubila izbore.
Direktor Centra za regionalizam Aleksandar Popov navodi za DW da sama činjenica da je vlast smijenjena mirno i demokratski pokazuje da Crna Gora ima veći demokratski kapacitet od većine zemalja regiona.
S druge strane, Uljarević smatra razočaravajućim što promjenu vlasti nije pratila i promjena političkih praksi. Prema njenim riječima, korupcija je i danas sveprisutna, a neki tvrde da je i skuplja nego ranije jer postoji mnogo više aktera u vlasti koji pokušavaju zadovoljiti svoje stranačke i partikularne interese.
Uz korupciju, političku scenu i dalje opterećuju identitetske podjele između prosrpskih i suverenističkih snaga. Uljarević navodi da su građani mnoge od tih bitki davno završili među sobom, ali da potkapacitirane političke strukture i dalje insistiraju na tim temama kako bi prikrile vlastiti nedostatak reformskih sposobnosti.
Iako su ove dvije političke struje zvanično postigle konsenzus oko evropskog puta, Popov upozorava da je taj balans krhak i podložan uticajima iz Beograda, navodeći da prosrpske snage, koje predvode Andrija Mandić i Milan Knežević, uvijek mogu na mig Beograda opstruisati evropski put.
Sjenka Beograda i Vučićevo pismo
Odnosi s Beogradom ostali su jedno od najosjetljivijih pitanja za Podgoricu, o čemu najbolje svjedoči reakcija predsjednika Srbije Aleksandra Vučića na poziv da učestvuje u proslavi godišnjice nezavisnosti Crne Gore.
Vučić je najprije izjavio da bi ga „bilo sramota“ i da bi svojim odlaskom „pljunuo sebi i svom narodu u lice“, a potom se građanima Crne Gore obratio autorskim tekstom u kojem je naveo: „Vi nama niste smetali, doživljavali smo vas kao sestre i braću i htjeli živjeti u istoj državi s vama. Priznajem, krivi smo, i izvinite što smo vas voljeli više nego vi nas“.
Uljarević i Popov smatraju da zvanični Beograd nikada nije u potpunosti prihvatio crnogorsku nezavisnost, te da se odnosi prema njoj kao prema privremeno izgubljenom teritoriju.
Popov podsjeća da je sa Srpskom naprednom strankom (SNS) ponovo zaživjela radikalna ideja o ujedinjenju „srpskog svijeta“, te da su protesti i litije koji su doveli do pada režima Mila Đukanovića bili dirigovani iz Beograda. Uljarević dodaje da izostanak službene reakcije crnogorskih čelnika na Vučićeve riječi proizlazi iz činjenice da dio njih osjeća lojalnost prema njemu, dok dio osjeća strah od konfrontacije, svjesni da su na tim pozicijama dobrim dijelom zahvaljujući pomoći Beograda.
Pokušaji sabotaže evropskog puta
Popov je uvjeren da će zvanični Beograd učiniti sve da Crnoj Gori podmeće nogu na evropskom putu, podsjećajući za DW na ranije pokušaje sabotaže.
Kao primjer navodi Vučićev odlazak u Brisel s idejom da sve zemlje Zapadnog Balkana budu primljene u paketu, znajući da to nije moguće, kao i pismo upućeno s Edijem Ramom u kojem su preporučili prijem bez prava veta.
Beogradu politički ne odgovara ulazak Crne Gore u Evropsku uniju jer bi to srušio ključni argument vlasti u Srbiji da „nas EU neće“, čime bi se pokazalo da problem leži u politici srbijanskih vlasti i održavanju antievropskog narativa.
Popov zaključuće da kada jednom uđe u EU, Crna Gora postaje bezbjednosno i pravno van domašaja Beograda, čime izlazi iz zone mogućih ucjena i pritisaka, što stvara dodatnu nervozu u Srbiji koja pod trenutnom vlašću nema šanse za ulazak u Evropsku uniju.