Ciljana revizija Evropske centralne banke (ECB) otkrila je alarmantne razlike u spremnosti evropskih banaka da upravljaju kreditnim rizikom malih i srednjih preduzeća (MSP). Dok najbolje banke koriste vještačku inteligenciju (AI) i naprednu automatizaciju, većina ostalih i dalje se oslanja na zastarjele, manuelne procese i neadekvatnu IT infrastrukturu, što ih čini izuzetno ranjivim na stresne situacije i potencijalno dovodi do značajnih gubitaka, navodi se u redovnom biltenu „Supervision Spotlight“ u kome ECB ispituje ključne trendove i najnovija dešavanja u bankarskoj superviziji.
U kontekstu nedavne globalne volatilnosti – uključujući pandemiju, vojne sukobe, poremećaje u lancima snabdijevanja, kao i promjene u tehnologiji i potražnji u sektorima poput automobilske industrije – ključno je da banke budu spremne da identifikuju i upravljaju rizicima. ECB je sprovela ciljanu reviziju kreditiranja malih i srednjih preduzeća (MSP) kod odabranog uzorka banaka (uključujući 14 entiteta sistemski značajnih evropskih banaka i četiri manje njemačke banke).
Sektor MSP izabran je za reviziju jer predstavlja značajan dio portfelja za mnoge banke. Također, MSP su često prva pogođena tokom ekonomskih padova, a upravljanje ovim portfeljima zahtijeva značajne resurse zbog velikog broja zajmoprimaca. Značaj MSP-a je neupitan: prema podacima iz 2024. godine, mala i srednja preduzeća činila su 65,1 posto zaposlenosti i 53,6 posto ukupne dodane vrijednosti u nefinansijskom poslovnom sektoru EU.
Iako je stopa nenaplativih kredita (NPL) u portfelju MSP-a ostala stabilna na 4,78 posto na kraju prvog kvartala 2025. godine, ona je i dalje viša od NPL stope ukupnog nefinansijskog korporativnog portfelja (3,47 odsto), navodi ECB.
Revizija se fokusirala na spremnost banaka da se suoče sa krizom, analizirajući oblasti kao što su upravljanje, procedure dodjeljivanja rejtinga, sistemi ranog upozoravanja (EWS) i procjena finansijskih poteškoća zajmoprimaca.
Tri kategorije spremnosti
Ključni nalaz je da se banke značajno razlikuju u svojoj spremnosti. One moraju posjedovati infrastrukturu, politike i resurse kako bi se prilagodile okruženju gdje zajmoprimci postaju ugroženi, što je usko povezano sa nivoom automatizacije i robusnošću digitalne infrastrukture.
Najbolje banke imaju čvrstu IT infrastrukturu, automatizovane radne tokove i koriste napredne alate, uključujući vještačku inteligenciju. Njihovi procesi su efikasni i dobro razumljivi zaposlenima.
Banke na začelju koriste zastarjele pristupe i oslanjaju se na manuelne procese i alate, poput osnovnih šablona, uz pretjerano oslanjanje na ekspertsku procjenu. Procedure su im nejasne, što dovodi do kašnjenja u upravljanju rizikom. Ove slabosti su direktno povezane sa slabom IT infrastrukturom i predstavljaju ozbiljnu prepreku u slučaju krize.
Većina institucija spada u srednju kategoriju prosječnih banaka. Njima nedostaju napredni IT alati vodećih banaka, ali imaju jasne procedure i alate koji podržavaju procese, iako su oni često manuelni. Mogle bi da se nose sa umjerenom krizom, ali bi se suočile sa poteškoćama ako bi kriza postala dugotrajnija.
Prekasni signali ranog upozorenja
Sistemi ranog upozoravanja (EWS) su ključni za proaktivnu identifikaciju rizika i sprečavanje nagomilavanja NPL-ova. Međutim, revizija je otkrila da banke koje se oslanjaju na manuelne procese obično kasne u identifikaciji rizika i reaguju prekasno.
Mnoge banke nisu implementirale sektorski specifične indikatore ranog upozorenja, uprkos značajnoj izloženosti određenom sektoru. Neke se oslanjaju na kasne indikatore, kao što su insolventnost, bankrot ili veliki broj dana kašnjenja, koji nisu dobri za rano otkrivanje poteškoća, ocjenjuju iz Evropske centralne banke.
Čak i kada koriste metrike poput koeficijenta pokrića kamate (ICR) ili koeficijenta zaduženosti (leverage ratio), pragovi su često postavljeni na nivoe pogodne za uočavanje neispunjenja obaveza, a ne za rano upozorenje. Na primjer, zabilježeno je da je ICR morao pasti ispod jedan ili leverage ratio iznad deset da bi se pokrenulo upozorenje, što je prekasno za proaktivnu intervenciju.
Slabo upravljanje sektorskim rizicima
Koncentracija sektorskih rizika je važan element. Iako je izloženost sektoru nekretnina značajna za skoro sve zemlje (sa najvećim problemima u kancelarijskom segmentu u Njemačkoj, Austriji i Luksemburgu), većina banaka ne procjenjuje sektorske rizike redovno, već samo površno ili ad hoc, tek nakon što kriza u nekom sektoru nastupi (na primjer, tokom energetske krize 2022).
Samo mali broj banaka redovno procjenjuje sektorske izglede i integriše ih u EWS kako bi identifikovale zajmoprimce višeg rizika.
Dobra praksa podrazumijeva klasifikaciju sektora u kategorije visokog, srednjeg ili niskog rizika, čime se omogućava konzervativniji tretman u EWS signalima i dodatno praćenje za izloženosti visokog rizika. Sektorske informacije su posebno važne za MSP, jer njihovi finansijski podaci često daju odloženu sliku u odnosu na stvarnu rizičnost klijenta.
Preporuka: Proaktivnost i automatizacija
Evropska centralna banka zaključuje da efikasno upravljanje krizom zahtijeva proaktivnost koja obuhvata tri ključna elementa: proaktivnu identifikaciju rizika putem EWS-a i sektorske analize, proaktivan angažman sa potencijalno ugroženim zajmoprimcima i proaktivno nuđenje održivih rješenja.
Robusna IT infrastruktura je suštinska jer omogućava analitičarima rizika da se fokusiraju na angažman i procjenu zajmoprimaca, umjesto na manuelne zadatke. Vodeće banke koriste standardizovana pisma upozorenja i automatizovanu komunikaciju u skladu sa statusom kašnjenja, što je posebno korisno za manje zajmoprimce.
Oslanjanje na automatizirane alate ne isključuje ekspertsku procjenu, Naprotiv, omogućava stručnjacima da imaju više vremena za direktan rad sa klijentima i kvalitetniju procjenu rizika. Jasno definisani okviri osiguravaju dosljedne rezultate u cijelom portfelju, što je ključno u kriznim situacijama. Iako manje značajne institucije (LSI) mogu dijeliti centralnu IT infrastrukturu i metodologiju unutar svojih grupacija, sve banke moraju ulagati u IT i podatke kako bi obezbijedile pravovremenu i efikasnu odbranu od kreditnog rizika.