Kvazari, odnosno kvazizvjezdani radio izvori, predstavljaju kratku fazu u razvoju galaksije tokom koje ogromne količine materije spiralno padaju u centralnu supermasivnu crnu rupu, pri čemu se oslobađa nevjerovatna količina energije. U toj fazi jezgro galaksije sjaji jače od gotovo svega u svemiru, često nadmašujući svjetlost ostatka svoje galaksije stotinama, pa čak i hiljadama puta, saopćila je Evropska svemirska agencija (ESA).
Astronomi već decenijama tragaju za prvim kvazarima nastalim u ranom svemiru. Ovi objekti pružaju dragocjene informacije o tome kako su se formirale prve supermasivne crne rupe i prve galaksije. Međutim, veoma ih je teško otkriti jer su izuzetno rijetki, a njihova slaba svjetlost lako se može zamijeniti sa svjetlošću nama bližih zvijezda.
Svemirski teleskop Euklid, lansiran 2023. godine, uspio je zaviriti dublje u najraniju historiju svemira i ostvariti izuzetno otkriće. Naučnici su pomoću njega pronašli čak 31 novi kvazar iz ranog svemira, vraćajući pogled u vrijeme kada je kosmos imao svega pet posto svoje današnje starosti.
"Ovi rani kvazari potječu iz samog rađanja svemira", rekao je Daming Jang s Univerziteta u Lajdenu u Nizozemskoj, vodeći autor istraživanja. "Njihovim pronalaskom i proučavanjem možemo bolje razumjeti kako su se ovi ogromni sistemi formirali i rasli tako brzo, što je jedna od najvećih misterija moderne astrofizike", dodao je.
Do sada poznati najstariji kvazari predstavljali su samo mali dio ukupne populacije, bili su rijetki i izuzetno sjajni, zbog čega ih je bilo najlakše uočiti. Naučnici nisu imali dovoljno podataka da bi proučavali kvazare iz ranog svemira kao cjelinu. Novo otkriće teleskopa Euklid to mijenja jer otkriva i mnogo slabije, ranije nevidljive objekte.
"Euklid donosi pravu revoluciju", istakao je Jang. "Ranije smo mogli pronaći samo najsjajnije drevne kvazare, a sada možemo mnogo efikasnije pretraživati ogromna područja neba i otkrivati njihove slabije predstavnike. To ga čini jedinstvenim alatom za potragu za kvazarima."
Novo istraživanje donijelo je još 12 kvazara s crvenim pomakom većim od 7, što odgovara periodu unutar prvih 770 miliona godina nakon Velikog praska.
Dva najstarija među njima, EUCL J172902.75+641018.1 i EUCL J125308.55+705432.3, imaju crveni pomak od 7,77 i 7,69, čime su postavili novi rekord kao najstariji kvazari ikada otkriveni. Nalaze se na udaljenosti većoj od 13 milijardi svjetlosnih godina i nastali su svega 670 miliona godina nakon nastanka svemira.
"Ovo otkriće više nego udvostručuje broj poznatih kvazara iz tog ranog perioda", rekao je Antonio La Marka, istraživač ESA-e i član tima teleskopa Euklid. "Astronomima je bilo potrebno više od deset godina da pronađu prvih desetak kvazara s crvenim pomakom većim od sedam, dok ih je Euklid otkrio više od toga za samo godinu dana."
Prema njegovim riječima, naučnici su prvi put uspjeli napraviti ozbiljan popis kvazara iz najranije epohe svemira, što predstavlja veliki korak ka boljem razumijevanju njihovog nastanka i razvoja.
"Drevni kvazari nisu samo rijetki i fascinantni objekti. Oni su i svojevrsne vremenske mašine koje nam omogućavaju da proučimo rani svemir i saznamo kako su nastale prve generacije galaksija", zaključila je naučnica na projektu Euklid, Valerija Pettorino.