Evropa je decenijama uvjeravala samu sebe da geopolitička pravila postoje, da su saveznici pouzdani i da je suverenitet svetinja – bar na kontinentu. Oštra transatlantska debata u utorak sugerisala je da ti pretpostavke konačno kolabiraju.
Na panelu Quincy Instituta o posljedicama prijetnji Donalda Trumpa prema Grenlandu i Venezueli, vodeći evropski i sjevernoamerički analitičari iznijeli su sumornu dijagnozu - Evropa je zarobljena između Rusije koje se plaši, rata u Ukrajini kojeg ne može okončati i SAD-a kojem više ne vjeruje – a ipak ga očajnički treba.
Ono što je iz toga proizašlo nije bilo jedinstvo, već tjeskoba, oko uloge Rusije u evropskoj budućnosti, pouzdanosti Washingtona i pitanje je li se Evropa tiho uvjerila u svoju stratešku nemoć.
Rusija: Egzistencijalni neprijatelj ili strateški alibi?
Pascal Boniface, osnivač i direktor Francuskog instituta za međunarodne i strateške poslove (IRIS), osporio je ono što je nazvao sve iskrivljenijim evropskim percipiranjem prijetnje.
Po njegovim riječima, Rusija nije na ivici da preplavi Evropu. Moskva se mučila da potčini Ukrajinu, zemlju sa otprilike 30 miliona stanovnika, pa je ideja da bi mogla vojno nadvladati Evropsku uniju od 450 miliona stanovnika duboko nevjerovatna.
To ne znači da Rusija ne predstavlja prijetnju. Boniface je priznao sposobnost Moskve da destabilizira Evropu kroz cyber operacije, političko miješanje i posredničke sukobe, naročito u Africi.
Međutim, on je odbacio prevladavajuću naraciju o neposrednoj invaziji Rusije na Evropu kao pretjeranu i politički paralizirajuću.
Opasnost, upozorava, leži u psihološkom efektu. Uvjerenjem da je Rusija egzistencijalna prijetnja, Evropa se zarobila u vjerovanju da samo SAD može garantovati njen opstanak, ostavljajući je nesposobnom da odoli američkom pritisku, čak i kada taj pritisak podriva evropski suverenitet.
Zoltán Koskovics, direktor Geopolitičkog odjeljenja u Mađarskom centru za osnovna prava, ponudio je realističnije tumačenje.
Washington, kako je naveo, više ne očekuje da Evropa bude prijateljski nastrojena prema Rusiji – ali očekuje da Evropa „stabilizira“ svoje odnose s Moskvom.
Ta formulacija, naglasio je Koskovics, dolazi direktno iz američkih strateških dokumenata. Dugoročna američka pretpostavka jeste da Evropa sama treba biti sposobna balansirati Rusiju – stav koji Mađarska u velikoj mjeri dijeli.
Zachary Paikin, istraživač u Quincy Institutu, otišao je korak dalje tvrdeći da evropska rigidnost prema Rusiji nije toliko vođena sigurnošću koliko statusom.
Okončanje rata u Ukrajini putem pregovora, rekao je, zahtijevalo bi tretiranje Rusije kao ravnopravnog aktera – što evropski lideri strahuju da bi umanjilo ugled Evrope u međunarodnom poretku.
Ta anksioznost oko statusa, sugerisao je Paikin, tiho je učvrstila evropski pristup Moskvi i produžila konflikt.
Ukrajina: Rat koji je zamrznuo evropsku strategiju
Ukrajina je nadvladavala svaku raspravu, ne samo kao bojište, već i kao mentalni okvir koji oblikuje evropsku politiku.
Boniface je tvrdio da je Evropa Ukrajinu učinila centrom cijelog svog strateškog svjetonazora, često na račun realizma.
Evropski lideri govore kao da je Rusija spremna marširati na Berlin, rekao je, iako je Moskva i dalje zapečaćena u istočnoj Ukrajini.
Paikin je opisao Ukrajinu kao problem kroz koji je Evropa outsourcingovala svoju stratešku autonomiju Washingtonu.
Vezujući svoju kredibilnost i moralni autoritet tako čvrsto uz Kijev, Evropa je dala SAD-u dominaciju u eskalaciji – ograničavajući vlastitu sposobnost manevrisanja u trgovini, diplomatiji ili čak teritorijalnim pitanjima poput Grenlanda.
Koskovics je uključio Ukrajinu u širu kritiku stanja Evrope. Rat, rekao je, dio je šire institucionalne i moralne krize – uz masovnu migraciju, kriminal i pad povjerenja u političke institucije – što pogoni rast populističkih stranaka koje obećavaju manje ideološku, više interesno vođenu vanjsku politiku.
Za Kanadu, primijetio je Paikin, Ukrajina predstavlja drugačije ograničenje. Ottawa ostaje čvrsto vezana za NATO i pod uticajem snažne domaće ukrajinske zajednice, što čini bilo kakav značajan pomak prema Rusiji politički teško ostvarivim – čak i ako kanadske elite privatno smatraju tvrdnje o ruskoj invaziji Arktika pretjeranim.
SAD: Saveznik ili ideološki protivnik?
Ako je Rusija strah Evrope, SAD je njen dilema. Boniface nije štedio u procjeni Donalda Trumpa, opisujući ga više kao predatora nego zaštitnika.
Trump je otvoreno dovodio u pitanje NATO član 5, ismijavao evropske lidere i pokazivao više ličnog poštovanja prema Vladimiru Putinu nego prema tradicionalnim saveznicima Washingtona.
Po Bonifaceovom mišljenju, ideja o jedinstvenom „zapadnom svijetu“ više nije realna. Trump odbacuje multilateralizam, međunarodno pravo i vrijednosni okvir za kojim Evropa i dalje teži, čak i ako to radi nesavršeno.
Koskovics je odbacio „sahranjivačku retoriku“. Ono što je kolabiralo, tvrdi, nije Zapad, već liberalna tehno-kratska ideologija.
Trumpov sukob s Europom je ideološki, a ne civilizacijski: Washington želi da Evropa kontroliše migracije, napusti birokratsko upravljanje i preuzme odgovornost za sopstvenu odbranu – uključujući od Rusije.
Paikin je ponudio hladniju interpretaciju. SAD, rekao je, sve više fokusira na hemisfernu dominaciju i konkurenciju s Kinom.
Evropa je još uvijek bitna, ali mnogo manje nego ranije. Ta promjena ostavlja Brisel izloženim, posebno jer i dalje zavisi od Washingtona, a odbija diverzificirati strateške odnose.
Evropa: Suverenitet, status i strateško poricanje
Ispod rasprava o Rusiji, Ukrajini i Trumpu provlačila se dublja zabrinutost, strah Evrope od gubitka relevantnosti.
Paikin je tvrdio da žestoka reakcija Evrope na Trumpove prijetnje Grenlandu – mnogo glasnija nego na prethodne kršenja međunarodnog prava – odražava iznenadnu spoznaju da je Evropa sada sama ranjiva. Na kocki nije samo teritorija, već i status.
Boniface se složio, navodeći da je evropsko jedinstvo protiv Trumpa bilo podjednako motivisano javnim bijesom kao i principima. Trump je sada duboko nepopularan širom Evrope, što čini popuštanje politički skupo za nacionalne lidere.
Koskovics je upozorio da trenutna evropska pozicija, moralistička, podijeljena i strateški zavisna, može ubrzati njen pad. Bez reformi, sugerisao je, EU bi mogla doživjeti unutrašnji raskol pod spoljnim pritiskom.
Evropa je zarobljena između Rusije koju ne može pobijediti, rata kojeg ne može okončati i SAD-a na kojeg više ne može računati, a od kojeg ne može pobjeći.
Da li će to dovesti do istinske strateške nezavisnosti ili dublje zavisnosti prikrivene u odbranu, ostaje nejasno.
Ali era u kojoj je Evropa mogla istovremeno imati zaštitu, prestiž i moralni autoritet je završena, zaključili su analitičari.
I ovaj put, Washington možda neće doći u pomoć.