Zamislite unutrašnjost Zemlje kao slojeve uredno posložene poput ruskih babuški, u centru čvrsta metalna jezgra, glatka i mirna poput ping-pong loptice. Tako su nam još u školskim klupama objašnjavali građu naše planete. No, istina je daleko složenija i fascinantnija.
Jezgra, bogata željezom, nije statična masa, njen stalni pokret stvara moćno magnetsko polje koje se proteže daleko u svemir. Ovo polje, u sudaru sa Sunčevim vjetrom, oblikuje magnetosferu, naš nevidljivi štit protiv smrtonosnog zračenja. A upravo ove aktivnosti u srcu Zemlje ukazuju da se ispod naših nogu odvija mnogo dinamičniji svijet nego što smo ikada zamišljali.
Najnovija seizmološka istraživanja, posebno proučavanje načina na koji seizmički valovi putuju kroz unutrašnjost planete, otkrila su nevjerovatne formacije na granici vanjske jezgre i donjeg plašta. Ovi gigantski “reljefi” nadmašuju sve površinske planinske lance koje poznajemo.
Neke od ovih podzemnih struktura uzdižu se i do 1.000 kilometara u visinu, više od stotinu puta od Mount Everesta. To ih čini višima čak i od Olympus Monsa na Marsu, vulkana visokog 22 kilometra, koji je do sada slovio kao najveća planina u Sunčevom sistemu.
Najimpresivnije među njima nalaze se duboko ispod Afrike i Pacifika, na približno 2.000 kilometara ispod površine. Naučnici su ih nazvali Tuzo i Jason, u čast geologa Tuzo Wilsona i W. Jasona Morgana.
Njihove dimenzije su gotovo nezamislive. Formacija ispod Pacifika proteže se čak 3.000 kilometara u širinu, skoro koliko iznosi promjer Mjeseca. Zajedno, Tuzo i Jason zauzimaju oko šest posto ukupnog volumena Zemlje. Za poređenje, svi svjetski okeani čine tek 0,12 posto volumena naše planete.
Iako ih zovemo “planinama”, njihov naučni naziv je velike provincije niske brzine (Large Low-Velocity Provinces – LLVPs), jer usporavaju prolazak seizmičkih valova.
LLVP-ovi su prvi put zabilježeni 1980-ih godina. Prava otkrića uslijedila su nakon snažnog zemljotresa u Boliviji 1994., kada su seizmičari primijetili da se valovi u ovim regijama ponašaju neobično.
Profesorica Arwen Deuss sa Univerziteta Utrecht ističe: “Nitko nije znao jesu li LLVP-ovi prolazne pojave ili strukture stare milijardama godina.”
Ove divovske formacije okružene su takozvanim grobljima ploča (slab graveyards), mjestima gdje su tektonske ploče, nakon procesa subdukcije, potonule do dna plašta i tu ostale zarobljene.
Analize pokazuju da seizmički valovi u tim grobljima gube više energije nego prolaskom kroz LLVP-ove. Razlog se krije u strukturi minerala, u grobljima su zrna mala i zbijena, dok su unutar LLVP-ova veća i rjeđe raspoređena, što olakšava prolazak valova. To ukazuje da su LLVP-ovi nevjerovatno stari, nastali tokom stotina miliona godina.
Otkriće da ove masivne strukture mogu opstati milijardama godina mijenja naše shvatanje unutrašnje dinamike Zemlje. LLVP-ovi bi mogli biti “fosili” iz vremena formiranja planeta, možda čak iz ere superkontinenata.
Naučnici sada na Zemljinu unutrašnjost gledaju kao na neistraženi svemir, kompleksan, promjenjiv i pun tajni. I dok smo stoljećima gledali prema zvijezdama tražeći nepoznato, možda ćemo u budućnosti najveće misterije tražiti hiljadama kilometara ispod naših stopala.