Gas i prašina iz zvijezda mogu, pod odgovarajućim uslovima, sudariti se s okruženjem zvijezde i stvoriti udarni talas. Sada su astronomi, uz pomoć Veoma velikog teleskopa Evropske južne opservatorije, snimili veličanstven udarni talas oko mrtve zvijezde, otkriće koje ih je zbunilo.
Prema svim poznatim mehanizmima, mala mrtva zvijezda RXJ0528+2838 ne bi trebala imati takvu strukturu oko sebe. Ovo otkriće, jednako enigmatično koliko i fascinantno, dovodi u pitanje naše razumijevanje načina na koji mrtve zvijezde reaguju sa svojim okruženjem.
„Pronašli smo nešto što ranije nije viđeno, i još važnije, potpuno neočekivano“, kažu istraživači s Univerziteta u Durhamu u Engleskoj.
„Naše opservacije otkrivaju snažan izliv koji, prema sadašnjem razumijevanju, ne bi trebao postojati“, dodaju naučnici iz Astronomskog centra Kopernik u Varšavi.
Zvijezda RXJ0528+2838 udaljena je oko 730 svjetlosnih godina i, poput Sunca i drugih zvijezda, rotira oko centra naše galaksije. Dok se kreće, ona reaguje s gasom koji ispunjava prostor između zvijezda, stvarajući vrstu lučnog udarnog talasa, sličnog onome koji nastaje ispred broda dok plovi kroz vodu.
Ovakve udarne talase obično stvara materijal koji ističe iz centralne zvijezde, ali u slučaju RXJ0528+2838 nijedan od poznatih mehanizama ne može u potpunosti objasniti ove opservacije.
RXJ0528+2838 je bijeli patuljak, preostalo jezgro umiruće zvijezde male mase, i ima pratioca nalik Suncu u orbiti. U takvim binarnim sistemima materijal s prateće zvijezde prelazi na bijelog patuljka, često formirajući disk oko njega.
Dok taj disk „hrani“ mrtvu zvijezdu, dio materijala se također izbacuje u svemir, stvarajući snažne izlive. Međutim, RXJ0528+2838 ne pokazuje nikakve znakove diska, što porijeklo izliva i nastale magline oko zvijezde čini pravom misterijom.
Neobična maglina oko RXJ0528+2838 prvi put je uočena na snimcima teleskopa Isaac Newton u Španiji. Zbog njenog neobičnog oblika, provedene su detaljnije opservacije pomoću instrumenta MUSE na Veoma velikom teleskopu.
„To nam je omogućilo da detaljno mapiramo lučni udar i analiziramo njegov sastav. Ovo je bilo ključno za potvrdu da struktura zaista potiče iz binarnog sistema, a ne iz neke nepovezane magline ili međuzvjezdanog oblaka“, objašnjavaju istraživači.
Oblik i veličina udarnog talasa ukazuju na to da bijeli patuljak izbacuje snažan mlaz najmanje 1.000 godina. Naučnici ne znaju tačno kako mrtva zvijezda bez diska može proizvoditi tako dugotrajan izliv, ali imaju jednu pretpostavku.
Poznato je da ovaj bijeli patuljak ima snažno magnetno polje, što je potvrđeno podacima instrumenta MUSE. To polje usmjerava materijal preuzet od prateće zvijezde direktno na bijelog patuljka, bez formiranja diska oko njega.
„Naš nalaz pokazuje da čak i bez diska ovi sistemi mogu pokretati snažne izlive, otkrivajući mehanizam koji još uvijek ne razumijemo. Ovo otkriće dovodi u pitanje standardno shvatanje kako se materija kreće i reaguje u ovim ekstremnim binarnim sistemima“, poručuju naučnici.
Rezultati ukazuju na skriveni izvor energije, vjerovatno snažno magnetno polje, ali ovaj „misteriozni motor“ tek treba biti detaljno istražen. Podaci pokazuju da je trenutno magnetno polje dovoljno snažno da pokreće udarni talas tokom nekoliko stotina godina, pa tako samo djelimično objašnjava ono što astronomi opažaju.
Kako bi se bolje razumjela priroda ovakvih mlazova bez diska, potrebno je proučiti još mnogo binarnih sistema. Predstojeći Izuzetno veliki teleskop pomoći će astronomima da mapiraju veći broj ovih sistema, uključujući i one slabije uočljive, te da detaljno detektuju slične pojave, što će doprinijeti razjašnjenju misterioznog izvora energije koji zasad ostaje neobjašnjen.