To je već postala navika. Kada vanjskopolitički potezi Donalda Trumpa krenu loše, on se okomi na NATO i kritikuje lidere saveznika, često posebno francuskog predsjednika Emmanuela Macrona, piše Evropska pravda.
Ove stalne svađe primoravaju Evropu da razmišlja o svojoj sigurnosti u uslovima manjeg, nego ranije, prisustva Sjedinjenih Američkih Država. Čak i ako SAD ostanu u Alijansi, njihova sadašnja pozicija već drastično mijenja sigurnosne procjene Evrope.
Smanjenje broja američkih vojnika u Evropi, slabije političke obaveze ili smanjena uloga SAD u obavještajnim poslovima, logistici i drugim ključnim funkcijama podrške sigurnosti, sve to već sada bi trebalo da podstakne Evropljane da preispitaju način na koji će braniti kontinent. Sve češće se to posmatra kao scenario na koji Evropa mora da se pripremi, piše Evropska Pravda.
Nedostaje 'masa'
Francuska je najbolje pozicionirana da predvodi prilagođavanje Evrope smanjenoj ulozi SAD. Ona ima kulturu strateškog promišljanja, nuklearno oružje kao faktor odvraćanja, historiju vojnih operacija van kontinenta i političku naviku da razmišlja u kontinentalnim razmjerama.
Ali joj i dalje nedostaje "masa" - brojnost vojske, logistički ekosistem i industrijska snaga – da postane, umjesto SAD, vojna kičma Evrope. Rat Rusije protiv Ukrajine učinio je praktične poteze važnijim od strateških razgovora.
Zato će u narednim godinama ključno pitanje biti ne toliko strateška spremnost Francuske na papiru, već da li ona može dovoljno brzo da pomogne u stvaranju evropskog sistema koji bi obezbijedio Ukrajinu oružjem, obuzdao Rusiju i spriječio produbljivanje jaza između sve manje uloge SAD i još uvijek ograničene spremnosti Evrope.
Francuska je zaista bliža od bilo koje druge članice EU tome da postane strateški oslonac Evrope.
To je jedina nuklearna sila u EU. Jedna od rijetkih država na kontinentu sa razvijenom odbrambenom industrijom koja teži stvarnoj autonomiji.
Francuska ima, za evropske standarde, rijetko sposobnu vojsku koja istovremeno može da razmišlja u okvirima kontinentalnog odvraćanja, ekspedicionih operacija i visoko intenzivnog ratovanja.
To ne čini Francusku dovoljnom. Ali je nesumnjivo čini neophodnom.
Ako Evropa bude morala da se prilagođava smanjenju uloge SAD, odgovor ne može da se zasniva samo na Njemačkoj ili Ujedinjenom Kraljevstvu, niti samo na istočnom krilu. Svaki novi sigurnosni model mora da se gradi zajedno sa Francuskom.
Zavisnost je opasna
Ova percepcija formirana je još 1956. godine, ubrzo nakon stvaranja NATO-a.
Tadašnja Suecka kriza pokazala je Parizu da, uprkos tijesnoj saradnji sa SAD, sve može završiti poniženjem Francuske ako njeni potezi nisu u skladu sa američkim interesima.
U to vrijeme Sjedinjene Države su natjerale Francusku i Veliku Britaniju da prekinu invaziju na Egipat. Ta lekcija je tokom narednih decenija oblikovala francusko strateško razmišljanje: savezi su korisni, ali zavisnost je opasna.
Od toga je nastala doktrina autonomije – ne kao fantazija o izolaciji, već kao odbijanje da se nacionalna sigurnost zasniva na pretpostavci da će Sjedinjene Države uvijek posmatrati interese Evrope kao svoje.
Decenijama su mnogi NATO saveznici takav pristup doživljavali kao isključivo francusku posebnost. Ali danas se sve više smatra da je Francuska ranije od drugih razumjela problem sa kojim se ostatak Evrope tek sada „upoznaje“.
Prema procjenama briselskog analitičkog centra Bruegel i njemačkog Instituta iz Kiela, da bi se u kratkom roku obuzdala ruska agresija bez efikasne podrške SAD, Evropi bi bilo potrebno dodatnih oko 300.000 vojnika i oko 250 milijardi eura većih godišnjih troškova za odbranu. U praksi, to znači formiranje oko 50 novih brigada.
Ali ta brojka može biti varljiva.
Američka moć nije samo u broju vojnika. To je sistem: usklađeno komandovanje, strateški transport, obavještajni rad, protivvazdušna i protivraketna odbrana, dopunjavanje gorivom, satelitske komunikacije i drugi strateški kapaciteti. Sposobnost brzog premještanja, koordinacije i podrške snagama.
U nedostatku svega toga leži slabost Evrope.
Dakle, jaz nije samo u ljudstvu ili novcu. To je jaz između postojanja vojnika na papiru i sposobnosti da se oni na vrijeme pretvore u pouzdanu, integrisanu borbenu silu. Ponovno naoružavanje je dio rješenja, ali ne i cjelina.
Prvi pravi test prilagođavanja Evrope „realnosti sa manjom ulogom Amerike“ neće se desiti za pregovaračkim stolom na samitu niti u još jednom govoru o "strateškoj autonomiji“. On se već odvija u Ukrajini.
Ako Evropa želi da razumije sopstvenu sposobnost da preuzme veći dio sigurnosnog tereta, mora prije svega da odgovori na pitanje: da li može da podrži Ukrajinu ako Washington smanji pomoć?
Je li moguća zamjena SAD?
Sa čisto finansijske strane, zamjena Sjedinjenih Američkih Država je moguća - tokom posljednje tri godine Evropa je već davala Ukrajini više pomoći nego SAD – oko 43,5 milijardi eura naspram 38 milijardi eura. Ali zamjena američke vojne pomoći je znatno teža.
Sjedinjene Države su bile i ostale ključni dobavljač teškog naoružanja i municije, koji su od vitalnog značaja za odbranu Ukrajine.
Da bi to nadomjestile, evropske zemlje bi morale brzo i u velikim razmjerama da povećaju proizvodnju. Evropska odbrambena industrija već proizvodi mnoge sisteme na koje se Ukrajina oslanja – uključujući haubice, sisteme protivvazdušne odbrane, tenkove i borbena vozila pješadije.
Ali to nije dovoljno da bi se moglo govoriti o autonomiji.
Najteže je zamijeniti raketnu artiljeriju poput HIMARS-a; sisteme protivvazdušne odbrane dugog dometa poput Patriota, kao i dio municije za te sisteme.
Evropi i dalje nedostaju dovoljne količine. To stavlja evropske vlade pred težak izbor: nastaviti kupovinu nekih sistema od SAD kada je to moguće, tražiti druge vanjske alternative gdje postoje, ili ubrzati investicije u evropske sisteme. Nuklearni štit kao osnova francuskog angažmana
Jedan primjer poteškoća sa kojima bi Evropa mogla da se suoči jeste neuspjeh projekta „Budući borbeni vazdušni sistem” (Future Combat Air System, FCAS). Pokrenut je 2017. kao vodeći francusko-njemački projekat evropske strateške autonomije. Cilj je bio stvaranje borbenog aviona nove generacije, uz smanjenje dugoročne zavisnosti od američkih sistema.
Umjesto očekivanog rezultata, projekat je izazvao niz problema. Stavovi Francuske i Njemačke su se razišli. Ciklusi nabavke postali su nesinhronizovani, a industrijsko rivalstvo je prevagnulo nad političkom retorikom.
Francuska je željela avion kompatibilan sa njenom nuklearnom doktrinom odvraćanja i operacijama sa nosača aviona. Njemačka nije dijelila te zahtjeve, a dodatno je odlučila da nabavi američke F-35, zbog čega je potreba za novim lovcem izgubila hitnost. Kontrola nad dizajnom, tehnologijom i raspodjelom posla također je bila predmet spora. To je pokazalo da je strateška autonomija lakše proglasiti nego sprovesti.
A ova priča otkriva i dublji razlog, važniji od same industrijske konkurencije: da su potrebe francuskih vazdušnih snaga oblikovane nuklearnom doktrinom.
'Nuklearni kišobran'
Dok Rusija sve otvorenije koristi nuklearno zastrašivanje, a povjerenje u američke garancije slabi, Pariz želi da jedan od rijetkih strateških resursa koje Evropa samostalno posjeduje ima veću težinu u ravnoteži snaga.
Međutim, Macron nije ponudio Evropi francusku verziju američkog "nuklearnog kišobrana“. Njegovi potezi su ozbiljniji nego što kritičari priznaju – ali manje revolucionarni nego što neki njegovi pristalice smatraju.
Razmatra se ograničen, ali realan paket mjera: više bojevih glava, manja transparentnost u pogledu zaliha, kao i moguće privremeno razmještanje na teritoriji saveznika aviona Rafale koji mogu nositi nuklearno oružje.
Također, predviđa se više konsultacija i zajedničkih vježbi sa evropskim partnerima, kao i bliža koordinacija u vezi sa sredstvima podrške konvencionalnim oružanim snagama – kao što su sistemi ranog upozorenja, protivvazdušna i protivraketna odbrana, i sposobnost izvođenja preciznih udara.
Macron nije ponudio dijeljenje nuklearnog oružja po uzoru na NATO, niti učešće saveznika u donošenju odluka o njegovoj upotrebi. Arsenali i doktrina ostaju francuski.
Tako Francuska širi politički uticaj svog nuklearnog oružja, ali ne dijeli kontrolu nad njim. Nuklearne poruke mogu pojačati odvraćanje, ali ne mogu nadoknaditi slabosti u oblasti konvencionalnog naoružanja, što je danas glavni problem.
Ako Evropa ne bude u stanju da spriječi Moskvu da brzo stekne prednost na kopnu, nikakvo unapređenje francuske doktrine neće riješiti problem. Osnovni zahtjevi ostaju isti: brigade, municija, mobilnost, komandovanje i sposobnost vođenja borbenih operacija dovoljno rano da se nuklearna ucjena protivnika učini manje efikasnom, piše Evropska pravda.