Možda zvuči kao početak horor-filma, ali prastari zarazni oblici života zaista se bude iz leda.
Naučnici sa Univerziteta Colorado u Boulderu uspjeli su „oživjeti“ mikroorganizme koji su bili zaleđeni na Aljasci čak 40.000 godina. Ovi sićušni mikrobi, nevidljivi golim okom, bili su zarobljeni u permafrostu, trajno zamrznutom sloju zemlje, stijena i leda.
U kontrolisanim eksperimentima istraživači su otkrili da se mikrobi ne aktiviraju odmah nakon topljenja leda. Međutim, nakon nekoliko mjeseci, kao da se bude iz dugog sna, počinju formirati nove kolonije.
Zabrinjavajuće je što ovi mikrobi imaju potencijal oslobađanja opasnih patogena, koji bi mogli izazvati novu globalnu pandemiju.
„Nipošto ne govorimo o mrtvim uzorcima“, upozoravaju naučnici. Dok se vraćaju u život, ovi mikroorganizmi istovremeno oslobađaju ugljen-dioksid, gas koji dodatno pogoršava globalno zagrijavanje.
Permafrost, tlo koje je zamrznuto najmanje dvije godine, a na nekim područjima i desetinama hiljada godina, prostire se širom Sibira, Aljaske, sjeverne Kanade i Grenlanda. On funkcioniše kao prirodni zamrzivač koji čuva drevne životne oblike, biljni materijal i životinjske ostatke.
Kako se globalne temperature povećavaju, permafrost se topi brže i dublje nego ikad, oslobađajući sve što je u njemu zarobljeno, uključujući i mikroorganizme koji su možda čekali milenijima.
Istraživači su uzorke permafrosta uzeli u blizini Fairbanksa, južno od Arktičkog kruga, u podzemnom „tunelu leda“ iskopanom još 1960-ih godina. Uzorci stari od nekoliko hiljada do nekoliko desetina hiljada godina stavljeni su u inkubaciju na temperaturama od 3 i 12 stepeni Celzijusa, hladno za ljude, ali dovoljno toplo za Arktik.
„Željeli smo simulirati ono što se događa tokom aljaskog ljeta, kad se toplotni valovi spuštaju u dublje slojeve permafrosta“, navode istraživači.
Iako ovi mikrobi vjerovatno ne mogu trenutno inficirati ljude, čuvani su u strogo kontrolisanim laboratorijama. Tokom prvih mjeseci, kolonije su se sporo formirale, zamjenjujući tek jednu ćeliju na svakih 100.000 dnevno. Ali nakon šest mjeseci, zajednice su se eksplozivno proširile, formirajući biofilmove, sluzave slojeve mikroorganizama koji se teško uništavaju.
Rezultati sugeriraju da mikrobi mogu postati aktivni tek nakon nekoliko mjeseci topljenja, što znači da duža i toplija arktička ljeta povećavaju vjerovatnoću da se „probude“.
Osim toga, njihova aktivnost može osloboditi ogromne količine gasova staklene bašte, poput ugljen-dioksida i metana, čime se ubrzava klimatska kriza.
Istraživanje je pokazalo i da ovi mikrobi koriste posebne masne lipide za gradnju ćelijskih membrana, što im je vjerovatno pomoglo da prežive u ledenim, mračnim uslovima hiljadama godina.
Sposobnost ovih drevnih mikroba da prežive i ponovo se aktiviraju izaziva ozbiljnu zabrinutost: da bi topljenje Arktika moglo osloboditi smrtonosne bolesti nepoznate današnjem čovječanstvu.
Jedina sreća je što permafrost prekriva izolovane, teško dostupne regije. Ipak, dovoljan je jedan nesretan slučaj infekcije da mikrob „skoči“ na životinju ili čovjeka i da započne novi pandemijski lanac.
Podsjetimo, 2022. godine naučnici su oživjeli prastari virus „pandoravirus“ iz sibirskog permafrosta starog 48.500 godina. Iako taj virus nije opasan za ljude, stručnjaci upozoravaju da bi drugi, još nepoznati virusi, mogli biti smrtonosni i izazvati pandemiju s Arktika.
Glečeri koji se ubrzano tope mogli bi tako postati izvor sljedeće smrtonosne pandemije. Studije su pokazale da topljenje glečera povećava rizik od „preskakanja“ virusa sa jedne vrste na drugu jer otopljena voda prenosi patogene do novih domaćina.
Kako se klima zagrijava i vrste migriraju prema sjeveru, Visoki Arktik mogao bi postati savršeno mjesto za nastanak nove pandemije, one koja dolazi iz leda starog desetinama hiljada godina.